تأثیر رسانه‌های اجتماعی در مدیریت بحران

 گیل نگاه/ سید آرمین سروسر

مدرس و پژوهشگر در حوزه رسانه و فضای مجازی- عضو مرکز مطالعات سازمان پدافند غیرعامل کشور

امروزه، کمتر کسی پیدا می‌شود که با رسانه‌های اجتماعی سروکار نداشته باشد یا اگر هم، در ارتباط مستقیم با این رسانه‌ها نباشد حداقل با کارکرد و سایر موارد مربوط به این رسانه‌ها آشناست. هیچ ربطی هم به سن و سال، میزان تحصیلات، سطح فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی افراد ندارد و به‌نوعی این رسانه‌ها به‌صورت فراگیر مورداستفاده عموم قرار می‌گیرند و یا به عبارتی ساده‌تر، تمام اقشار مردم را وابسته خودکرده‌اند. حال در چنین شرایطی این سؤال پیش می‌آید که

 با توجه به فراگیر شدن این رسانه‌ها در جوامع امروزی و حضور فعال بسیاری از افراد در رسانه‌های اجتماعی، چه استفاده مثبتی می‌توان از این رسانه‌ها کرد تا بخشی از نیازهای جامعه برطرف گردد؟

یکی از این نیازها که بسیار مهم و حیاتی نیز است بحث مدیریت بحران است. در یادداشت حاضر، سعی بر این دارم تا شما را به‌صورت اجمالی با تأثیر رسانه‌های اجتماعی در مدیریت بحران آشنا کنم.

ضرورت توجه به ارتباطات و رسانه‌ها در عصر حاضر چنان جامعه جديد را از جوامع پيشين متمايز ساخته است که برخي عصر نو را عصر ارتباطات می‌خوانند و تعامل در دوران کنوني را بدون حضور وسايل ارتباطي ناممکن می‌دانند. رسانه‌ها برخلاف انتظار، پدیده‌های خنثي و کاتاليزور نيستند، بلکه بر تمامي ارکان جامعه مؤثرند. آن‌ها در پديدار شدن عادات تازه، تکوين فرهنگي، تغيير رفتار و خلق‌وخوی انسان‌ها و تأثير بر ساختارهاي اجتماعي، سهمي شگرف بر عهده‌دارند.

* با توجه به نفوذ و تأثيري که رسانه‌ها دارند، صاحب‌نظران ارتباطي، نقش‌های متعددي براي آن‌ها قائل شده‌اند. از کلاسیک‌ترین مطالعات انجام‌شده در اين حوزه توسط لاسول تا پژوهش‌های معاصر که کاستلز انجام داده، همواره در کنار کارکردهايي همچون؛ نظارت بر محيط، ايجاد همبستگي اجتماعي در واکنش به محيط، انتقال ميراث فرهنگي، سرگرمي و پر کردن اوقات فراغت، بر نقش میانجی‌گری رسانه‌ها که در تعامل با  نهادها و مردم پديد می‌آید، تأکيد شده است. رسانه‌ها غالباً با فراهم كردن اسباب و لوازم، به ادراک ما از ساير گروه‌ها، سازمان‌ها و رويدادها شکل می‌دهند. در يک نگاه تعاملي نقش رسانه اغلب شامل انتقادها و تجويزهايي براي چگونگي و منش افراد و سازمان‌ها به حوادث است. در اين نقش رسانه‌ها به تقويت ارزش‌های اجتماعي، اجماع و افشاي انحرافات، ممانعت از تهديد ثبات اجتماعي و وحشت عمومي، به مديريت افکار عمومي و نظارت بر حکومت در کنار تعامل سازنده و سالم با نهادها می‌پردازند.

*در مدیریت بحران‌ها می‌توان از رسانه‌ها به بهترین شیوه منطقی بهره برد. رسانه‌ها قدرت دارند تا در شناساندن بحران و حوادث و رخدادهای تأسف‌بار، به وظایفی از قبیل تشکیل کمیته‌ای به‌عنوآن‌یکی از بازوهای اصلی ستاد مدیریت، اطلاع‌رسانی به‌موقع، صحیح و صادقانه، ایجاد ارتباط مستقیم با مردم و برقراری جو روانی نشاط‌آور برای تداوم زندگی بین مردم بپردازند.

* نقش و کارکرد رسانه‌ها در نظام اجتماعي رسانه‌ها به‌عنوان يكي از اجزاي قدرتمند جامعه مدني و تأثيرگذار بر افكار عمومي نقش‌ها و کارکردهاي سياسي و غيرسياسي مهمي بر عهده‌دارند. هارولد لاسول(Lasswell) و چارلز رايت (Wright Charles) ازجمله پژوهشگراني هستند که به‌طورجدی به نقش و کارکرد رسانه‌ها در جامعه توجه کرده‌اند آن‌ها معتقدند که رسانه‌ها داراي کارکردهاي نظارت بر محيط، ايجاد همبستگي اجتماعي در واکنش به محيط و انتقال ميراث فرهنگي و سرگرمي و پر کردن اوقات فراغت‌اند.

* ارتباطات بحران در مدیریت بحران‌هایی مانند بحران‌های طبیعی، سازمانی، محلی، منطقه‌ای، بین‌المللی و…  کاربرد دارد و برای کنترل و مدیریت بحران‌های پیش‌آمده، ارتباطات بحران نقش مهمی ایفا می‌کند. فرایند مدیریت ارتباطات بحران درگرو تعامل با رسانه‌هاست که اگر درست و با روش‌های صحیح انجام شود می‌تواند به حل بحران کمک کند. همچنین باید یادآور شد که ارتباطات بحران، یک اقدام کوتاه‌مدت ارتباطی یا انتقال یک‌سویه اطلاعات از ستاد مدیریت بحران به مردم نیست! بلکه یک فرایند پیچیده و بلندمدت ارتباطی میان تمام افراد درگیر بحران است که کارایی خود را هنگام بحران نشان می‌دهد و بیش از هر عامل دیگری بر روند بحران تأثیر می‌گذارد.

* برای ورود به بحث رسانه‌های اجتماعی، باید وب۲ و محتوای عمومی شده کاربری توصیف شود.  وب ۲، نمونه توسعه‌یافته وب سنتی است که در سال ۲۰۰۴ ابتدا توسط دیل دوگرتی معاون شرکت رسانه‌ای اورایلی در نخستین اجلاس وب۲، مطرح و به‌مرور موردپذیرش و استفاده همگان قرار گرفت. آن‌ها دنبال ارائه نسل جدیدی از وب باقابلیت جذب و کاربری بالا بودند.  وب ۲، پلتفرمی است که به‌موجب آن محتوا و برنامه‌های کاربردی توسط افراد خلق می‌شوند اما در عوض به‌طور مداوم و با یک شیوه مشارکتی توسط همه کاربران، اصلاح می‌گردند. وب ۲، بستر نرم‌افزاری برای تکامل و پیشرفت رسانه‌های اجتماعی است رسانه‌های اجتماعی فناوری وب۲ را به خدمت گرفته‌اند تا از طریق آن‌یک نوع سیستم‌عامل تعاملی ایجاد کنند. در حال حاضر اکولوژی غنی و متنوعی از رسانه‌های اجتماعی وجود دارد که دامنه و عملکرد متفاوتی دارند برخی از این رسانه‌ها مورداستفاده توده مردم قرار می‌گیرد مانند اینستاگرام و فیس‌بوک؛ گروه دیگر حرفه‌ای هستند مانند لینکداین و نوع دیگری از این رسانه‌ها مانند اسپیس، یوتیوب و فیلیکر به اشتراک‌گذاری فایل‌های صوتی و تصویری می‌پردازند.

* رسانه‌های اجتماعی می‌توانند به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در بحران‌ها روی مردم اثر بگذارد برای مثال روزنامه‌نگاران به‌طور فزاینده‌ای رسانه‌های اجتماعی را به‌عنوان منبع تولید اخبار خود به کار می‌برند. در بحران‌ها، رسانه‌های سنتی از رسانه‌های اجتماعی و تکنولوژی‌ها به‌عنوان منبعی برای جمع‌آوری اطلاعات بهره برده‌اند. از مهم‌ترین دلایل هم این است که اطلاعات، عکس‌ها و فیلم‌ها به‌سرعت رعدوبرق در رسانه‌های اجتماعی منتقل می‌شوند. رسانه‌های اجتماعی حمایت عاطفی برای کاربران ارائه می‌دهند و پس از وقوع بحران برای عموم مردم به‌عنوان راهی هستند که به‌صورت مجازی دورهم جمع شوند و به انتشار اطلاعات بپردازند. بر اساس تجزیه‌وتحلیل داده‌های به‌دست‌آمده از مصاحبه با مدیران و خبرگان حوزه رسانه‌های اجتماعی و مدیریت بحران، ۵ کارکرد برای رسانه‌های اجتماعی در بحران به‌دست‌آمده که عبارت‌اند از:

۱- آموزش و آگاهی بخشی

شامل کارکردهایی مانند آموزش پیشین، آموزش پیشگیرانه، آموزش استفاده از قابلیت‌های گوشی‌های هوشمند در زمان بحران مانند مکان‌یاب‌ها، آموزش استفاده از رسانه‌های اجتماعی، آموزش امداد و نجات؛ اجرای مانورهای آزمایشی و آموزش‌های درون‌سازمانی و غیره می‌شود. رسانه‌ها ازجمله رسانه‌های اجتماعی، میان مردم به‌ویژه نسل جوان محبوبیت دارند و می‌توان این آموزش‌ها را در قالب پیام‌های متنوع و جذاب، به‌صورت مستقیم و یا غیرمستقیم برای اثربخشی در شرایط بحران ارائه کرد.

۲- رصد و پایش اطلاعات و محیط

این نقش شامل مجموعه‌ای از نقش‌های رصد اطلاعات توسط مردم، مدیران و کارشناسان بحران، نظارت بر افکار عمومی و پایش اطلاعات، شناسایی کاربران تأثیرگذار بر مخاطبان، تجزیه‌وتحلیل پیام‌ها و اظهارنظرهای مردم در فضای این رسانه‌ها و… است. با رصد و پایش اطلاعات و محیط می‌توان تهدیدات موجود و تبعاتشان در بحران را شناسایی کنند.

۳- اطلاع‌یابی و اطلاع‌رسانی

این کارکرد در مدیریت بحران نقش بسزایی دارد و ریز کارکردهایی مانند اطلاع‌یابی از بحران و نیازهای مردم آسیب‌دیده در بحران، جستجوی سریع و آسان اطلاعات، اطلاع ازنظر و اقدامات مسئولین، اطلاع‌رسانی آنلاین ۲۴ ساعته، اطلاع‌رسانی و هشدار دهی نسبت به بحران و تبعات آن و…  است.

۴- همبستگی و انسجام‌بخشی

از دیگر کارکردهای رسانه‌های اجتماعی در مدیریت بحران ایجاد همبستگی و انسجام‌بخشی است. نفوذپذیری رسانه‌های اجتماعی در میان مردم بالاست، همچنین در شرایط بحرانی به دلیل قطع شبکه برق استفاده از موبایل‌های هوشمند و رسانه‌های اجتماعی افزایش پیدا می‌کند. این کارکرد برآیندی از کارکردهای ایجاد حس همبستگی میان مردم، مردم و مسئولین، ایجاد اتحاد و یکپارچگی، تعریف سازوکارهای گروهی و بسیج مردمی برای امداد و نجات است. رسانه‌های اجتماعی می‌توانند عامل ایجاد همبستگی و وحدت بین مردم باشند همدلی، سازمان‌دهی گروه‌های مردمی و انسجام‌بخشی را تسریع نمایند و کمک‌رسانی و ایجاد روحیه همکاری را تقویت کنند.

۵- هدایت و رهبری

با ادغام کارکردهایی مانند حضور مداوم مسئولین مدیریت بحران در رسانه‌های اجتماعی، برقراری ارتباط با مردم، راهنمایی، کنترل و جهت‌دهی رفتار آن‌ها، کنترل و تعدیل نارضایتی‌ها، برقراری آرامش، هدایت و رهبری شکل می‌گیرد. هدایت صحیح افکار عمومی در زمان بحران، جامعه را از جامعه‌ای بحران‌زده و مستعد ناآرامی به سمت آرامش سوق می‌دهد. آنچه مسلم است مسئولان جامعه و مدیران بحران با کمک رسانه‌های اجتماعی و اطلاع‌رسانی صحیح و صادقانه می‌توانند ارمغان بخش آرامش در جامعه باشند و با عملکرد صحیح در رسانه‌های اجتماعی به‌صورت هوشمندانه‌ای در جلب اعتماد مردم، ارتباط مؤثر با مردم، کنترل نارضایتی‌ها، هدایت و جهت‌دهی افکار عمومی، انجام‌وظیفه کنند. نباید فراموش کرد که یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در زمان بحران، هدایت و رهبری مردم بحران‌زده است که به دلیل آسیب‌ها و خسارت‌های وارده تا حد زیادی، قدرت تصمیم‌گیری صحیح از آن‌ها سلب می‌شود.

*** در جمع‌بندی مطالب گفته‌شده باید به این نکته اشاره‌کنم که رمز موفقیت در استفاده از هر چیزی ازجمله رسانه‌های اجتماعی و کسب بیشترین سود و کمترین ضرر در حین به‌کارگیری از آن چیز برای پیشبرد اهداف مشخص، داشتن اطلاعات کافی و شناخت دقیق در تمامی ابعاد مربوط به آن مورد مشخص است. بنابراین، اگرچه رسانه‌های اجتماعی در زمان بحران به کمک مدیران ارتباطات و بحران می‌آیند و استفاده از پتانسیل‌های این ابزارهای ارتباطی، باعث تسهیل فرآیند مدیریت بحران می‌شوند اما مشکلات و چالش‌هایی در به‌کارگیری آن‌ها وجود دارد که برخی از آن‌ها مربوط به رسانه‌های اجتماعی و برخی دیگر مربوط به مدیران و مدیریت بحران است. استفاده از رسانه‌های اجتماعی در بحران، بدون در نظر گرفتن چالش‌های پیشرو، آسیب‌ها و مشکلات جدی به جامعه بحران‌زده وارد می‌کند آنچه مشخص است تا زمانی که به‌خوبی این بستر ارتباطی )اینترنت و رسانه‌های اجتماعی(  و مزایا و معایب آن شناخته نشوند؛ در نحوه استفاده و نوع استفاده از رسانه‌های اجتماعی در زمان بحران، اختلال ایجاد خواهد شد پس لازم است مدیران و کارشناسان بحران و ارتباطات، قبل از استفاده از این بستر ارتباطی، چالش‌های موجود را سنجیده و اقتضائات و صلاح شهر، کشور و نظام حاکم را در نظر بگیرند تا بحران مضاعفی به بحران پیش‌آمده اضافه نکنند.

منابع

۱- صلواتیان، سیاوش. مهربان، فاطمه. ۱۳۹۵، کارکرد رسانه‌های اجتماعی در مدیریت بحران زلزله احتمالی شهر تهران، فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، دوره ششم، شماره اول.

۲- تقوی نسب، ایوب. ۱۳۹۱، تعامل رادیو و نهادهای اقتصادی، ماهنامه علمی تخصصی صدای جمهوری اسلامی ایران، سال یازدهم، شماره ۶۸٫

گيل نگاه: انتشار اخبار و یادداشت‌های دريافتی به معنای تائید محتوای آن نيست و صرفاً جهت انجام رسالت مطبوعاتی و احترام به مخاطبان منتشر می‌شود.   

(۰)(۰)



کد مطلب: 160899
تاریخ: ۴ دی ۱۳۹۶

۱) نظراتی که موجب توهین، هتاکی و افترا نسبت به اشخاص حقیقی و حقوقی است منتشر نخواهد شد.
۲) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید.

گزارش تصویری

گزارش تصویری دیدار جمعی از جوانان حامی دولت و نماینده ولی فقیه در گیلان

گیل نگاه/جواد میرحسینی: دیدار صمیمی و هم اندیشی جمعی از جوانان حامی دولت با آیت الله رسول فلاحتی، امام جمعه رشت و نماینده ولی فقیه در گیلان صبح امروز برگزار شد. (گزارش مشروح)  

به روایت تصویر؛

آیین طشت گردانی شهرک تاریخی ماسوله

گیل نگاه/ بابک جدی: هرساله با فرارسیدن ماه محرم و در غروب پنجمین روز این ماه، آیین مذهبی طشت گردانی توسط اهالی محل کشه سر در شهرک تاریخی ماسوله برگزار میشود.  

گزارش تصویری نشست خبری سپاه قدس گیلان به مناسبت هفته دفاع مقدس

گیل نگاه/پویا بصیری: پیش از ظهر امروز نشست خبری سپاه قدس گیلان به مناسبت هفته دفاع مقدس در سالن جلسات حسینیه شاهد و ایثار و با حضور اصحاب رسانه یرگزار شد. '