والدین، کودکان و شبکه‌های اجتماعی

سید آرمین سروسر
مدرس و پژوهشگر در حوزه رسانه و فضای مجازی

شاید برای بعضی از مردم، عجیب باشد که به طور مثال، شما پیشنهاد استفاده و به کار بردن مواردی مثل یک موقعیت کاری جدید، یک وسیله جدید، یک فضای جدید، یک شبکه جدید، یک نرم افزار جدید و یا ده ها چیز جدید دیگر را به شخص یا گروهی بدهید و از طرف آن شخص یا گروه، جواب منفی به دلیل عدم آشنایی و نداشتن دانش، مهارت و آموزش لازم در خصوص آن را بشنوید ولی در پاسخ به آن دسته از افرادی که شاید این جواب برای آن ها عجیب باشد باید عرض کنم که در دنیای امروز اگر فرد یا گروهی در هر مورد و موقعیتی موفق بوده است دلیلش این است که قبل از پذیرفتن هر موقعیت و به کار بردن و استفاده از هر چیزی، ابتدا با توجه به اصل آموزش و فرهنگ سازی به آموزش، فراگیری مهارت، شناخت فضا و فرهنگ و آشنایی با آسیب های آن پرداخته و سپس آن را به کار گرفته است. فضای مجازی و به دنبال آن شبکه های اجتماعی نیز از این امر مستثنی نیستند و بدون شک اگر شخصی بدون آموزش نحوه استفاده و فرهنگ سازی لازم، وارد این فضا شود از آسیب های موجود در این حوزه در امان نخواهد ماند.
* امروزه شبکه های اجتماعی توجه بسیاری را در سراسر دنیا به خود جلب کرده اند و به سرعت از نظر تعداد و میزان کاربران در حال افزایش هستند و علاوه بر بزرگسالان، کودکان نیز تحت تاثیر این شبکه های اجتماعی قرار گرفته اند. با توجه به کارکردهای متفاوت آن، نمی توان از تاثیر شبکه های اجتماعی بر روی افراد خانواده غافل ماند.گشت و گذار در شبکه های اجتماعی علاوه بر تجربه شگفت آوری که برای کودکان به ارمغان آورده، سرشار از معضلات و آسیب هایی است که والدین از آن ها بی اطلاعند.
* در طی مدتی که به تدریس در حوزه فضای مجازی و رسانه مشغول هستم والدین بسیاری را دیدم، به نقطه نظرهای آن ها گوش کردم و صحبت های آن ها را شنیدم و پس از گفت و گو با این عزیزان و عملکرد سایر والدین، متوجه این امر شدم که در حوزه فضای مجازی و بخصوص شبکه های اجتماعی در بحث آموزش و نظارت والدین بر کودکان، مشکلات زیادی وجود دارد و به عبارت دیگر در این مقوله تربیتی، اکثر پدران و مادران، دچار افراط و تفریط هستند گروهی از والدین بخاطر نداشتن روش درست و عدم شناخت از فضای مجازی و شبکه های اجتماعی، کودکان خود را رها کرده اند و بر اساس روش های عجیب و مقایسه ای با دیگران، روش جدیدی ساخته و بر اساس آن عمل می کنند. گروهی دیگر از والدین نیز به دلیل آشنا نبودن با روش درست آموزش در حوزه فضای مجازی و شبکه های اجتماعی با روش های بسیار سخت گیرانه و محدود کننده که هیچگونه سنخیتی با این حوزه ندارد با کودکان خود، برخورد می کنند که این رفتار جز اینکه باعث بوجود آمدن فاصله بین کودکان و والدین و عدم اعتماد کودکان به پدر و مادر خود می شود، حاصل دیگری نخواهد داشت و در نهایت تعداد بسیار معدودی از والدین بودند که با روشی درست و اصولی و بر اساس متد های آموزشی صحیح با کودکان خود رفتار می کردند. هدف از نگارش این متن، بیان کردن اقدامات و روش هایی است که والدین می توانند به کار گیرند تا کودکان در شبکه های اجتماعی به مسیر درستی هدایت شوند و از آسیب های ناشی از حضور در این فضا در امان باشند.
* برخی از والدین به علت عدم آگاهی از خطرها و برای نشان دادن علاقه و محبت خود به فرزندانشان با فراهم آوردن بستر مناسب، باعث مواجهه کودکان با مطالب نامناسب در این شبکه ها شده اند. در عصر حاضر که شبکه های اجتماعی، بزرگسالان، نوجوانان و حتی کودکان را جذب خود کرده است نحوه آشنایی و نوع کاربری کودکان از شبکه های اجتماعی و واکاوی نقش والدین در چگونگی کاربری آنان از شبکه های اجتماعی و تاکید بر نظارت و عدم نظارت والدین که سبب بوجود آمدن فرصت و تهدید کودکان در فضای مجازی می شود، بسیار حائز اهمیت می باشد.
* در تمامی حوزه ها از جمله شبکه های اجتماعی، اگر خواهان آن هستیم که آموزش و فرهنگ سازی انجام شود و نتیجه مثبتی بدهد باید به دنبال روشی درست باشیم و به این امر توجه کنیم که هیچ مقوله تربیتی و برنامه آموزشی و فرهنگی، با زور، اجبار و روش های غیر معقول جواب نخواهد داد بلکه زمانی جواب می دهد که والدین به این نتیجه برسند که اگر می خواهند درباره هر چیزی از جمله شبکه های اجتماعی، کار آموزشی و فرهنگی کنند، ابتدا باید خودشان در آن مورد، آموزش و شناخت لازم و کافی را داشته باشند و سپس وظیفه تربیتی و آموزشی خود را در قبال کودکان، انجام دهند. در ادامه مواردی را خدمت والدین عزیز بیان می کنم که با استفاده از این اقدامات بتوانند در شبکه های اجتماعی به شکل مناسبی در حوزه آموزش و فرهنگ سازی عمل نمایند.

۱- مواظب باشيد كودكاني كه سن آن ‌ها بسيار كم است از شبكه‌هاي اجتماعي بدون نظارت استفاده نكنند.
در بسياري از شبكه ‌هاي اجتماعي مشهور، شرط سن (مثلا بالاي ۱۳ سال) براي كاربران گذاشته شده است كه البته در حال حاضر به راحتي قابل دور زدن است، چرا كه هيچ راهي براي تصديق سن واقعي كاربران شبكه‏ هاي اجتماعي وجود ندارد و كاربر به راحتي مي ‌تواند با وارد كردن سن خود به دروغ، در اين‌گونه شبكه ‌هاي اجتماعي عضو شود. به همين دليل است كه والدين بايستي بر روي فعاليت‌ هاي فرزندانشان (به خصوص در سنين كمتر) در فضاهاي مجازي و در استفاده از ابزارهاي مختلف اتصال به اينترنت نظارت كافي را داشته و حتي ‌المقدور از عضويت ايشان در شبكه ‌هاي اجتماعي جلوگيري نمايند.

۲- تنظيمات امنيت و حريم خصوصي دستگاه ‌هايي كه كودكان و نوجوانان از طريق آن‌ ها به اينترنت متصل مي‌شوند را به طور مرتب بررسي كنيد.
با دستگاه‌ هاي خود آشنا شويد و طرز كار تمامي امكانات و نرم‌ افزارهاي آن را ياد بگيريد. از همه مهم ‌تر با تنظيمات امنيت و حريم خصوصي آن آشنا شويد. استفاده از منابعي مانند پورتال مركز ماهر، وبگاه پليس فتا و غيره در اين مورد توصيه مي‌شود. كودكان بسيار كنجكاوند و خيلي سريع‌ تر از شما تمامي ابعاد دستگاه‏ ها را ياد گرفته و به همه جاي آن سرك خواهند كشيد. تنظيمات دستگاه‌ هايي كه در اختيار كودكان و نوجوانان خانواده قرار مي‌گيرند را در بالاترين و امن ‌ترين حالت قرار دهيد تا مبادا در حين استفاده از اين دستگاه ‌ها توسط كودكانتان براي آن ‌ها خطري ايجاد شود. بهترين حالت اين است كه سعي كنيد و وقت كافي صرف كنيد تا در هنگام استفاده از دستگاه، تحت نظر مستقيم شما باشند.

۳- تنظيمات حريم خصوصي صفحه كاربري كودكانتان در شبكه‌هاي اجتماعي را به طور مرتب بررسي كنيد.
در كنار تنظيمات دستگاه، تنظيمات حريم خصوصي شبكه‌ اجتماعي نيز بسيار مهم است. حتي در شبكه‌هاي اجتماعي مخصوص كودكان نيز خطراتي وجود دارد و نمي‌توان صرفا با تكيه بر اين موضوع خيالمان در مورد فعاليت كودكان و نوجوانان در فضاي مجازي راحت باشد. تنظيمات حريم خصوصي صحيح در شبكه‌ هاي اجتماعي مي‌تواند از نمايش اطلاعات كودكان، مطالب درج ‌شده و فعاليت‌ هاي آن‌ ها به افراد ناخواسته جلوگيري كند. ضروري است كه هر از چند گاهي اين تنظيمات را بررسي كنيد و از عدم تغيير آن ‌ها به صورت ناخواسته توسط كودك مطمئن شوید. همچنين اهميت اين تنظيمات را براي كودكان و نوجوانان به شفاف‌ترين وجه ممكن توضيح دهيد.

۴- از نرم‌ افزارهاي فيلترينگ و مانيتورينگ استفاده كنيد.
نرم ‌افزارهاي متعددي موجود است كه به كمك آن ‌ها مي‌توانيد فعاليت اينترنتي كودكان و نوجوانانتان را نظارت كرده و كنترل نماييد. اين نرم ‌افزارها امكانات متعددي دارند، از جمله:
• گزارش انواع فعاليت ‌هاي برخط كودك از جمله مدت زمان حضور در وب‌گاه‌ هاي مختلف، كلماتي كه وي در وب‏گاه‌ هاي مختلف تايپ كرده است و غيره.
• مي‌توانند از نمايش محتواي نامناسب تعريف‌ شده توسط والدين جلوگيري كرده و فيلترهاي لازم را اجرا كنند.
• مي‌‌توانند از انجام بعضي فعاليت‌ ها توسط كودكان و نوجوانان جلوگيري نمايند، مثلا از انجام چت توسط كودكان جلوگيري نمايند.
• مي‌توانند برخي از ماژول‌ هاي سخت‌افزاري مانند دوربين و يا ميكروفون را در هنگام استفاده كودك از دستگاه غير فعال كنند.
• و ….
دقت شود كه برخي دستگاه ‏هاي همراه و تبلت‏ ها خود تنظيمات مخصوصي براي محدودسازي دسترسي براي يك كاربر خاص دارند و امكان تنظيم دستگاه به حالت‏ هايي مانند حالت كودكان (Kid’s Mode) وجود دارد.

۵- در خانواده براي استفاده از شبکه های اجتماعي و دستگاه ‌هاي متصل به اينترنت قوانين پايه ‌اي تبيين كنيد و به آن پايبند باشيد.
موسسه حفاظت برخط از خانواده (Family Online Safety Institute-FOSI) پيشنهاد مي‌كند كه مجموعه ‌اي از قوانين براي حفاظت از تمامي افراد خانواده در محيط اينترنت و فضاي مجازي، توسط پدر و مادر وضع شود. بهتر است اين قوانين در محيط خانواده مورد بحث قرار گرفته و شفاف شود. همچنين خطراتي كه متوجه اعضاي خانواده است و چگونگي كاهش اين خطرات توسط اين قوانين براي كودكان و نوجوانان تصريح شود. استفاده از منابعي مانند پورتال مركز ماهر، پليس‌ فتا و غيره مي‏توانند به والدين در مشخص‏سازي اين قوانين كمك كنند.

۶- سعي كنيد عادت ‌هاي كودكان و نوجوانانتان را بشناسيد.
لازم نيست كه در مورد فعاليت‌ هاي كودكتان جاسوسي كنيد و يا تك‌تك فعاليت ‌هاي وي را به صورت سرسختانه زير نظر بگيريد. كافي است كه در مورد فعاليت‌هاي وي آگاهي داشته و نظارت ضمني به آن ‌ها داشته باشيد. در واقع بايستي عادت‌ هاي وي را بشناسيد؛ مثلا خوب است بدانيد كه در مدرسه، محل زندگي و … با چه كساني رابطه دوستي دارد و از اينكه خارج از اين افراد و خانواده، دوستان ديگري در شبكه اجتماعي و فضاي مجازي ندارد مطمئن شويد. يكي از ‌روش ‌ها در اين حوزه اين است كه در تدوين قوانين پايه خانواده، حق دريافت نام كاربري و رمز عبور كودكان در شبكه‌‌ هاي اجتماعي براي نظارت بر آن‌ ها را براي خود قائل باشيد و با شفاف ‌سازي و بيان علل اين كار براي كودك، رضايت وي را جلب نماييد.

۷- بهتر است رايانه و لپ‌تاپ را در محل‌ هاي شلوغ خانه نگهداري كنيد و به كودكان اجازه استفاده از آن ‌ها را در اتاق و محل ‌هاي خصوصي ‌شان ندهيد.
بهتر است رايانه، لپ تاپ و ساير دستگاه‌ هايي كه قابليت اتصال به اينترنت دارند را در محل ‌هاي عمومي خانه همچون پذيرايي و آشپزخانه كه محل رفت و آمد شما و ساير اعضاي خانواده است قرار دهيد. اين كار به صورت خودكار سبب نظارت شما و ديگران بر فعاليت ‌هاي مجازي كودكانتان خواهد شد. بهتر است خودتان نيز از بردن اين ‌گونه دستگاه‌ ها به اتاق و محيط خصوصي خودداري كنيد و در محل ‌هاي عمومي خانه از اين وسايل استفاده كنيد تا به كودكان احساس تبعيض القا نشود.

۸- به كودكان ياد دهيد كه به پرسش‌ نامه ‌ها، مسابقات و هداياي رايگان در شبكه ‌هاي اجتماعي اعتماد نكرده و ابتدا موضوع را با شما در ميان بگذارند.
در هنگام كار با شبكه‌ هاي اجتماعي بسيار پيش مي ‌آيد كه پيشنهاد شركت در يك پرسش ‌نامه، مسابقه و غيره به صورت بالاپر (Popup) يا به صورت پيام ‌هاي تبليغاتي در شبكه‌ هاي اجتماعي تحت موبايل ظاهر شده و از كاربر خواسته مي‌شود كه در آن‌ ها شركت كند. هر چند كه بسياري از اين پيشنهادات، سالم بوده و از طريق خود شبكه‌ اجتماعي يا شركاي شخص سوم قابل اطمينان آن صورت مي‌گيرد، اما بعضي مواقع نيز توسط مهاجمان حوزه مهندسي اجتماعي با انگيزه ‌هاي سوء مانند دزديدن مشخصات، جعل حساب كاربري و غيره ارائه مي‌شود. معمولا براي اغواي كاربران به قبول اين پيشنهادات، از هداياي مختلف و قول شركت در قرعه‌كشي استفاده مي ‌شود، به طوري كه بسياري از كاربران بزرگسال نيز فريب خورده و در دام حمله گرفتار مي ‌شوند. در اين ميان كودكان حساس ‌تر هستند و امكان فريب خوردن آن ‌ها بسيار بيشتر است؛ لذا سعي كنيد به كودكانتان ياد دهيد كه از اين‌گونه پرسش ‌نامه‌ ها، مسابقات و هدايا حتي اگر توسط يكي از دوستان نزديكشان براي آن ‌ها ارسال شده، پرهيز كنند يا در صورت علاقه زياد به شركت در آن ‌ها، ابتدا موضوع را با شما در ميان بگذارند.

۹- مراقب تصاوير و مطالبي كه كودكانتان در شبكه‌ هاي اجتماعي ارسال مي‌كنند باشيد.
در يك فضاي مجازي ايده ‌آل، كودكان شما هيچ تصويري از خود يا دوستانشان را بدون آگاهي شما منتشر نمي‌كنند؛ اما در واقعيت اين‌گونه نيست. كودكان ممكن است خواسته يا ناخواسته اقدام به انتشار محتوا و تصاوير در شبكه‌‌هاي اجتماعي و فضاي مجازي نمايند؛ تصاويري كه ممكن است حريم خصوصي ايشان و حتي حريم خصوصي شما را نيز به خطر بيندازند. بنابراين لازم است كه همواره صفحات فرزندانتان در شبكه‌هاي اجتماعي را دنبال كرده و مطالبي كه منتشر مي‌كنند را پيگيري نماييد.

۱۰- الگوي مناسبي براي كودكانتان باشيد.
كودكان به صورت ذاتي در بسياري موارد از شما تقليد مي‌كنند. سعي كنيد خودتان تا آن‌ جا كه مي‌توانيد ملاحظات امنيتي و حفظ حريم خصوصي را رعايت كنيد. خود به ‌خود، فرزندتان نيز متوجه اهميت اين موضوع شده و در فضاي مجازي و شبكه‌ هاي اجتماعي، از خود محافظت خواهند كرد.

۱۱- در مورد خطرات فضاي مجازي و تاثيرات فعاليت ‌هاي مجازي كودكان در زندگي و آينده آن ‌ها با ايشان صحبت كنيد.
در فضاي مجازي و شبكه‌ هاي اجتماعي همه‌ چيز ثبت و نگهداري مي‌شوند؛ تمامي تصاويري كه ارسال مي‌كنيم، وبگاه‌ هايي كه مراجعه مي‌كنيم، مطالبي كه مي‌ نويسيم و غيره. حتي اگر اطلاعات ارسالي خود در شبكه ‌هاي اجتماعي را حذف كنيم، باز هم ممكن است توسط موتورهاي جست‌وجو ثبت و شاخص‌گذاري شده باشند. فعاليت ‌ها و اطلاعات ما در فضاي مجازي در واقع تاريخچه و شهرت ما را در اين فضا مي ‌سازد. حالا تصور كنيد كه يك كودك كم ‌سن‌ و سال، از روي شيطنت و عدم آگاهي، در فضاي مجازي اقداماتي انجام دهد كه در تاريخچه و شهرت وي ثبت شود و حتي در زندگي آينده وي نيز تاثيرگذار باشد. لذا تا آنجا كه ممكن است، كودكان خود را در مورد اين موضوع و تبعاتي كه براي آن ‌ها در پي خواهد داشت آگاه كنيد.

۱۲- سعي كنيد در مورد فناوري ‌هاي جديد به‌ روز باشيد.
مطمئن باشيد كودكان شما خيلي سريع با فناوري‌ هاي جديد خو گرفته و با تمامي جنبه ‌هاي آن آشنا مي‌شوند. شما بايد سريع ‌تر از آن ‌ها (يا حداقل هم‌گام با آن ‌ها) اين فناوري ‌ها را ياد بگيريد. اين كار دو مزيت اساسي دارد. اول اين‌كه باعث مي‌شود راحت ‌تر بتوانيد فعاليت ‌هاي فرزندتان در شبكه‌ هاي اجتماعي و فضاي مجازي را دنبال كرده و بر آن‌ نظارت كنيد. دوم اين ‌كه اين كار باعث ارتباط نزديك‌ تر شما و فرزندانتان شده و براي آن ‌ها آرامش بيشتري ايجاد خواهد كرد تا فعاليت ‌ها و تجربياتشان در فضاي مجازي را با شما به اشتراك بگذارند.
* در نتیجه، ما در عصری زندگی می کنیم که فضای پیرامون ما سرشار از اطلاعاتی است که به وسیله رسانه های مختلف تولید می شود در چنین فضایی، نیازمند به آموزش رسانه ای به تمام مردم به خصوص کودکان، نوجوانان و والدین آن ها هستیم تا از تهدیدهای موجود در این فضا کاسته شود و به فرصت های آن افزوده شود.
*** با توجه به مطالب ارائه شده، مشخص شد که اگر می خواهیم در حوزه شبکه های اجتماعی، وظیفه آموزش و فرهنگ سازی در قبال کودکان به درستی انجام شود باید ابتدا خود والدین به مهارت سواد فضای مجازی آشنا باشند و تا زمانی که این امر صورت نگیرد هیچگاه برنامه های آموزشی و تربیتی در حوزه شبکه های اجتماعی و به طور کلی فضای مجازی به درستی انجام نخواهد شد. تنها، داشتن سواد فضای مجازی به والدین این امکان را می دهد تا به سطحی برسند که در حین استفاده کودک خود از شبکه های اجتماعی، همراه او باشند و وظیفه آموزشی و تربیتی خود را انجام دهند در غیر این صورت اگر والدین با این مهارت آشنا نبوده، نمی توانند با کودکان خود همراه باشند و بر روی فعالیت های آن ها در شبکه های اجتماعی نظارت داشته و در نتیجه نا خواسته به سمت روش های خود ساخته یا غیر اصولی مبتنی بر زور و اجبار می روند که به هیچ وجه نتیجه آموزشی و تربیتی مناسبی نخواهد داشت.

منابع:
۱- وب سایت مرکز ماهر (www.certcc.ir)
۲- کیخا, مریم؛ جمال مرتضوی و مرجان کیان، ۱۳۹۶، ادراکات و تجارب زیسته دانش آموزان دوره ابتدایی در زمینه شبکه های اجتماعی و فضای مجازی و فرهنگ استفاده از آن، اولین کنفرانس بین المللی فرهنگ، آسیب شناسی روانی و تربیت، تهران، دانشگاه الزهرا .

گيل نگاه: انتشار اخبار و یادداشت‌های دريافتی به معنای تائید محتوای آن نيست و صرفاً جهت انجام رسالت مطبوعاتی و احترام به مخاطبان منتشر می‌شود.

(۰)(۰)



کد مطلب: 165925
تاریخ: ۴ بهمن ۱۳۹۶

۱) نظراتی که موجب توهین، هتاکی و افترا نسبت به اشخاص حقیقی و حقوقی است منتشر نخواهد شد.
۲) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید.

گزارش تصویری

گزارش تصویری آغاز به کار دومین نمایشگاه عکس گروه «زی» در رشت

گیل نگاه/پویا بصیری: نمایشگاه عکس گروه عکاسی «زی» با عنوان «روایت دوم: بی چرا زندگانیم» عصر امروز در نگار خانه الهی رشت آغاز به کار کرد. پایگاه خبری و تحلیلی گیل نگاه حامی رسانه ای این نمایشگاه است.…

گزارش تصویری تودیع و معارفه بخشدار رحیم آباد رودسر

گیل نگاه/علی عزتی: مراسم تودیع و معارفه بخشدار رحیم آباد رودسر عصر امروز در سالن همایش کتابخانه عمومی این بخش برگزار شد. در این مراسم که با حضور علی اصغرجمشید نژاد معاون سیاسی استاندار گیلان و جمعی از…

گزارش تصویری جشن نوروزبل ۱۵۹۲ در دیلمان

گیل نگاه/ احسان حسن پور: سومین دوره جشن نوروزبل دیلمی، همزمان با آغاز سال 1592 دیلمی در دهستان آسیابر بخش دیلمان شهرستان سیاهکل برگزار شد.