روایت شخصی از روزهای پیش و حین انقلاب اسلامی در رشت؛

قسمت دوم؛ دزدان جهان

  گیل نگاه/مومن صالحی

پژوهشگر اجتماعی

کم‌کم اصل ماجرا شروع می‌شد. ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ و کشتار وسیع میدان ژاله تهران و چند روز بعد سخنرانی آیت‌الله احسان‌بخش در مسجد حجتیه (سوخته تکیه) رشت و اولین شلوغی که با سخنرانی سیاسی در مورد جامعه باز و جامعه بسته در این شهر اتفاق افتاد. مسجد پر از جمعیت و واقعاً جای سوزن انداختن نبود. سخنران با حرارت تمام سخن می‌گفت و التهاب و خطر خروج از مسجد را با ترس و وحشتی که ساواک ایجاد کرده بود، احساس می‌کردیم. هنوز از مسجد بیرون نیامده بودیم که، جوانی لاغراندام که گمان نکنم بیست سال هم از سن او گذشته باشد فریاد کشید جاوید شاه، جاوید شاه، شاه نجف خمینی. فریاد او و شلیک هوایی مأموران و گاز اشک‌آور و فرار مردم و من که تا ساغری سازان یادم هست که دویده بودم. بعدها دیدم همان جوانک لاغراندام از مؤسسان سپاه پاسداران رشت و مدیر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و بعدتر استاد دانشگاه گیلان و اکنون رئیس مرکز آموزش مدیریت دولتی کشور، دکتر اسماعیل ملک اخلاق بود.

با این اوضاع سال تحصیلی ۱۳۵۷ شروع شد و دو مدرسه شاهپور و هنرستان صنعتی از روزهای اول مهر، مرکز شلوغی‌های رشت بود و از دانشگاه گیلان که آن روزها هنوز هم به‌عنوان مدرسه عالی بازرگانی شناخته می‌شد خبری برای فعالیت‌های انقلابی نبود. زد و خورد با مأموران پلیس و ساواک از حیاط مدرسه هنرستان صنعتی رشت یا شاهپور شروع می‌شد و سپس به خیابان‌های اطراف و تمام شهر کشیده می‌شد.

رئیس هنرستان صنعتی مردی کوتاه‌قامت و از اهالی شیراز، اما بسیار مقتدر و شاید ترسناک می‌نمود. آقای بینش، که همه از او حساب می‌بردند. وقتی در زمین ورزشی هنرستان صنعتی برای تجمع سیاسی جمع می‌شدیم و از پلیس و پاسبان نمی‌ترسیدیم، از بینش که به‌آرامی ازآنجا می‌گذشت و رد می‌شد وحشت می‌کردیم و ناگهان همه ساکت می‌شدند. من ندیدم و به یاد ندارم که بینش هیچ‌وقت آسیبی به ما برساند.

با ده یا پانزده نفر در مهرماه ۵۷ بود، که  قرار می‌گذاشتیم و یک‌مشت بچه شانزده و هفده‌ساله در میدان بزرگ میوه‌فروشان رشت باهم فریاد می‌زدیم مردم به ما ملحق شوید، شهید راه حق شوید… و مردم وحشت‌زده و عاقبت اندیشانه به ما نگاه می‌کردند و به ما ملحق نمی‌شدند.

اینجوری شد که من با ۱۷ سال سن، شدم رهبر جوانان انقلابی در یک کوچه شاید ۱۵۰ متری محله و چون کتاب‌خوان گروه بودم و لابد باید پاسخگوی همه سؤالات هم می‌شدم، از سوی هم سن و سال‌های دیگر خود، مورد سؤال قرار می‌گرفتم که ما چرا می گوییم آزادی می‌خواهیم درحالی‌که ما آزاد هستیم هر کاری که دلمان می‌خواهد انجام می‌دهیم. و من، نوجوانی که معنی و مفهومی از تفاوت آزادی‌های اجتماعی و سیاسی نداشتم، قادر به هیچ‌گونه توضیحی نبودم و خود نیز از درک این معانی درمانده بودم. در سالی دیگر، شاه، که اکنون از ایران رفته بود، می‌گفت که نمی‌تواند درکی از نوجوانانی داشته باشد که هیچ اطلاعی از تاریخ و تمدن و پیشرفت این کشور ندارند و این‌گونه علیه کشور قیام کرده و همه‌چیز را به مخاطره انداخته‌اند.

روزها از پی هم می‌گذشت و بسیار پرماجرا. اسلحه ما یکرنگ فوتی (اسپری) زیر کاپشن و دو ماژیک بزرگ در جیب و هر جا و در هر کوچه خلوتی دیواری  پیدا می‌کردیم  شعاری را بر روی در و دیوار مردم می‌نوشتیم. از مرگ بر شاه و این‌جور شعارهای تکراری مدت‌ها بود که گذشته بودیم. اکنون با آن سابقه کم مذهبی که داشتیم،  ناگاه جو گیر و دوآتشه و انقلابی و مبارز مسلمانی شده بودیم که نگو و نپرس. از تجمع کمونیست‌ها و توده‌ای‌ها حرص می‌خوردیم و با آنان دشمنی داشتیم. اما شکل دشمنی، هیچ‌وقت با درگیری‌های فیزیکی لااقل تا قبل از پیروزی انقلاب همراه نبود. یا بحث‌های طولانی ایدئولوژیک در مدرسه و خانه‌ها بود که باید برایش کتاب می‌خواندی و فروش کتاب در آن دوره به بالاترین میزان خود رسید و دیگر هرگز در سال‌های بعد آن تیراژ انبوه تکرار نشد، و یا  با شعارنویسی‌های علیه هم دشمنی و مخالفت خود را با گروه‌های دیگر نشان می‌دادیم.

حالا این شعار را در کوچه‌ها می‌نوشتم ” آیا خیانت حزب توده را به دکتر محمد مصدق فراموش کرده‌اید ؟ ” یادم نمی‌آید این جمله را کجا دیده بودم که حفظش کرده و این‌طرف آن‌طرف می‌نوشتمش.

من هیچ ذهنیتی از مصدق نداشتم، فقط می‌دانستم که توده‌ای‌ها کمونیست هستند، ولی بقیه موارد سال‌های کودتای ۲۸ مرداد و نقش حزب توده و مصدق را واقعاً از آن‌ها بی‌خبر بودم. از مجاهدین خلق هم هیچ تصوری نداشتم. درحالی‌که آرم آنان را که با داس و چکشی که داس آن‌ها هیچ‌وقت شبیه داس‌هایی که تا حالا دیده بودم نداشت و بی‌شباهت به آرم چریک‌های فدایی خلق هم نبود. با یکی از دوستان،  احمد آقا پسر سرکار استوار محل ما که گاهی جلوی مادرم را می‌گرفت و از دوستی پسر خودش و من که داشتم او را از راه شاه‌پرستی منحرف می‌کردم انتقاد و تهدید می‌کرد،  روی سفره پلاستیکی کلیشه کردیم و با اولین رنگ فوتی روی دیوار، همه کلیشه در برخورد با مواد شیمیایی رنگ اسپری، مچاله شد و زحمات ما بر بادرفت، باور نمی‌کردیم که بعدها چه پیش خواهد آمد. آن موقع ها هنوز فیلم رادیولوژی برای ساختن کلیشه‌ها تازه به میدان آمده بود و در دسترس هرکسی نبود. تنها چندتکه کوچکی از زمان مریضی پدرم را زیر قالی پیدا کردم و با آن کلیشه مهندس بازرگان را با تیغ موکت بری  با حالت کنتراست شدید درست کردیم و با رنگ آبی روی دیوار مردم نشان می‌کردیم که بازرگان نخست‌وزیر ایران.

در میان شلوغی‌ها و تظاهرات غیرقانونی به قول رژیم گذشته،گاه‌وبیگاه مجوزهایی برای تظاهرات قانونی و کم‌هزینه برای اعلام مخالفت با رژیم شاه نیز از سوی مقامات امنیتی آن روزها صادر می‌شد و آن‌وقت بود که مردم وقتی امنیت احساس می‌کردند با تمام قوا برای اعلام مخالفت با رژیم به خیابان‌ها می‌آمدند. اما رژیم گذشته انگار گوش‌های خود را به صدای مردم بسته بود و زمانی در ۱۳ آبان ۱۳۵۷  شاه مغرور و مستبد، با حالت ضعف و ناتوانی، جلوی دوربین تلویزیون ظاهر شد و اعلام کرد که صدای انقلاب مردم را شنیده است و از مردم عذرخواهی کرد، که کار از کار گذشته بود و دیگر راه برگشتی وجود نداشت. در یکی از این تظاهرات با مجوز و قانونی خیابانی که جمعیت بسیار زیادی از مردم رشت به خیابان‌ها آمده بودند، بعد از راهپیمایی، جمعیت انبوه به حیاط دبیرستان شاهپور آمدند و در آنجا، مرحوم احسان‌بخش این شعر را می‌خواند و مردم هم تکرار می‌کردند.

به خدا.به خدا. آید روزی          که جهالت‌ها. به فنا برسد

نه ستم ماند نه ستمکاری            بنیان‌کن کاخ ریا برسد

نه ز ماتم و غم خبری دیگر      نه دگر ترسی. نه دگر رنجی دل بینوا . به نوا برسد

نه ز خونریزی خبری باشد    هنگام “مهر و وفا” برسد

برای رؤیای جامعه بدون خونریزی و پر از مهر و وفا، همه گروه‌ها از مذهبی‌ها در شاخه‌های مختلف، جوانان چرا؟ و مکتب اسلام و منصورون و روشنفکران دینی مثل مهندس بازرگان و دکتر پیمان و گروه‌های چریکی مثل مجاهدین خلق  و چریک‌های فدایی خلق و تا روشنفکران لائیک مثل براهنی و به آذین و تا حزب توده و هنرمندان تئاتر و روزنامه‌نگاران و غیره همه یک‌صدا بودند و این باور فقط متعلق به آقای احسان‌بخش و من و دیگران نبود.

هرروز بی‌صبرانه منتظر آمدن روزنامه‌های کیهان و اطلاعات بودیم که گاهی انتشار آن متوقف می‌شد و عطش خواستن مردم بیشتر. خبرهای کشت و کشتار هر چه شدیدتر و اغراق‌آمیزتر که از شهرهای مختلف کشور می‌رسید، برایمان جذابیت بیشتری داشت. اما در رشت وسعت درگیری‌های تظاهرکنندگان با پلیس و ساواک به نسبت شهرهای دیگر چندان گسترده نبود و به همین خاطر شایعه شده بود که ماشین‌های با نمره رشت را در شهرهای دیگر موردتهاجم قرار می‌دهند و سرنشینانشان را کتک می‌زنند، تهاجم به خاطر بی‌حالی مردم رشت در پیوستن به انقلاب و کمی تعداد کشته و درگیری‌های خیابانی. ولی من یک نفر را هم ندیدم که گفته باشد در شهر دیگری کتک‌خورده است.

غروب یکی از روزهای اوایل دی‌ماه ۱۳۵۷  در محله پل عراق رشت درحالی‌که فضا آماده تظاهرات بود و ماشین‌های نظامی هم دور بر میدان مستقر بودند، اولین فریاد الله و اکبر را من کشیدم و درگیری شروع شد و تا ساعات طولانی درگیری با پلیس ضد شورش حتی در کوچه‌پس‌کوچه‌های آن منطقه  با شلیک گاز اشک‌آور و تیر هوایی و ضرب و شتم معترضین ادامه یافت. این شد که خانواده از ادامه حضور من در شهر نگران شدند و به بهانه دیدار برادر ارتشی من که در بندرعباس اقامت داشت، مرا تنهایی به جنوب کشور فرستادند و با ۱۷ سال سن از رشت تا بندرعباس را تنهایی رفتم و از احساس تبعید دوهفته‌ای کلی حس غرور مبارزه و حال و هوای کودکانه‌ای داشتم.

روز ۲۶ دی‌ماه خبر خروج شاه از کشور،  نزدیک‌های بعدازظهر به مردم رسید و ناگهان تمام مردم شهر به کوچه و خیابان ریختند و بیشترین شعاری که شنیده می‌شد این بود که ” شاه فراری شده، سگ شکاری شده ” یا  “ای شاه خائن آواره گردی –  خاک وطن را ویرانه کردی – کشتی جوانان وطن آه واویلا …”

از روزهای بعد تظاهرات شدت بیشتری می‌گرفت و مردم شاعرپیشه ایران هرروز اشعار و آهنگ جدیدی به صحنه می‌آوردند. ازجمله موارد زیر که آهنگ آن‌ها قابل‌نوشتن نیست و خطاب به دزدان جهان بود:

مردم ایران همه با یک‌صدا  – داده به دزدان جهان این ندا

استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی – الله‌اکبر،  الله‌اکبر .

قطع دست دزدان جهان از خواسته‌های ما بود. باورتان می‌شود دزدان جهان؟

آرزوی باورنکردنی ما در آن روزها آمدن امام خمینی به ایران بود. با سفر امام به پاریس هرروز پوسترهای زیادی از حضور ایشان در پاریس به تیراژ بالا در ناصرخسرو تهران چاپ می‌شد و در کنار خیابان‌ها به فروش می‌رفت. انگار پلیس و ساواک و عوامل رژیم گذشته با  فروش عکس رهبر مخالفان نظام، کنار آمده بودند و اعتراضی نمی‌کردند. یعنی دیگر مجبور شده بودند قبول کنند.

در این میانه کتاب‌فروشی رعد نزدیک مسجد صفی رشت مرکز فرهنگی و سیاسی انقلاب بود. غروب هرروز این کتاب‌فروشی پر از جمعیت جوان، که از یک‌سو کتاب‌ها و نوارهای کاست سخنرانی دکتر شریعتی به‌عنوان معلم انقلاب را به‌صورت انبوه می‌خریدند و از سویی دیگر پچ‌پچ  و انتقال اخبار و قول و قرار تجمعات کوچک و بزرگ را باهم می‌گذاشتند. این کتاب‌فروشی توسط چند مهندس جوان ازجمله مهندس رمضانی اداره می‌شد.

در میان سخنرانان آن دوره گاه‌گدار روحانیونی از قم می‌آمدند و تندترین سخنان را علیه رژیم شاه  می‌گفتند و مردم را بشدت تحریک می‌کردند. این در حالی بود که  برخی از سخنرانان محلی که در سال ۱۳۵۶ در فرودگاه رشت به استقبال شاه رفته بودند، عاقلانه و بسیار محتاط و محافظه‌کارانه، رژیم شاه را از دور زیر سؤال می‌بردند تا اگر ورق برگشت در هر دو سو ضرر نکنند و تمنای تائید مردم را برای سخنان خود داشتند و مردم هم تازه داب شده بود که بعد از هر قسمت هیجانی بجای دست زدن، سه بار بگویند صحیح است، صحیح است، صحیح است.

محمد خزایی دانشجوی خوش‌تیپ خراسانی مقیم گیلان، تنها کسی بود که کلاً با همه سخنرانان آن دوره متفاوت بود. وقتی پوشیدن لباس‌هایکارگری کثیف و کاپشن آمریکایی و ریش صورت و موی بلند اصلاح‌نشده، نشانه‌های تیپ انقلابی بود، خزایی با کت‌وشلوار رنگی و شیک و اتوکشیده با دگمه‌سردست‌هایی با نگین‌های سرخ‌رنگی که نمی‌دانم یاقوت بود یا شیشه و ریش و موی اصلاح‌کرده و عطر و ادوکلن، در دبیرستان دخترانه فروغ در محله آفخرا سخنرانی می‌کرد. او به فن و آیین سخنرانی کاملاً مسلط بود و توانایی زیادی داشت. شاید همین‌ها بود که بعدها شایستگی نمایندگی مجلس و نمایندگی ایران در سازمان ملل و معاونت وزارت اقتصاد نصیب او گردید.

ادامه دارد…

گيل نگاه: انتشار اخبار و یادداشت‌های دريافتی به معنای تائید محتوای آن نيست و صرفاً جهت انجام رسالت مطبوعاتی و احترام به مخاطبان منتشر می‌شود.

(۰)(۰)



کد مطلب: 168076
تاریخ: ۱۵ بهمن ۱۳۹۶

۱) نظراتی که موجب توهین، هتاکی و افترا نسبت به اشخاص حقیقی و حقوقی است منتشر نخواهد شد.
۲) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید.

گزارش تصویری

گزارش تصویری از همایش زن مسلمان در رشت

گیل نگاه/مائده سیدی: همایش زن مسلمان در بیمارستان الزهرا با حضور نماینده ولایت فقیه و جمعی از مسئولین برگزار شد.

اختتامیه نخستین جشنواره بازی های زیست محیطی در پارک محتشم رشت

گیل نگاه/شیرین کریمی: امروز بیست و سوم تیرماه نخستین اختتامیه جشنواره بازی های زیست محیطی از سوی سازمان سرزمین ایده ال ما در پارک محتشم رشت با حضور مردم و جمعی از مسئولین شهر رشت برگزار شد.

گزارش تصویری دومین جشنواره ملی نگاهی به طنز معاصر در فومن

گیل نگاه/ بابک جدی: دومين جشنواره ملي نگاهي به طنز معاصر «طنز پهلو 2» با حضور طنز پردازان و هنرمندان مطرح كشور در فومن زادگاه گل آقا (كيومرث صابري فومني) برگزار شد. (مشروح مراسم)