در مراسم پنجاهمین سال چاپ کتاب «شازده احتجاب» در رشت عنوان شد؛

سرفه‌هایی در گلوی چند نسل!

گیل نگاه / امیرحسین کریمی: کتابفروشی فرازمند رشت، عصر امروز، ۲۶ مهرماه میزبان مراسمی به‌مناسبت پنجاهمین سال چاپ کتاب شازده احتجاب بود. شازده احتجاب، اثر درخشان نویسنده معاصر، هوشنگ گلشیری است که به گواه بسیاری نقش پررنگی در تاریخ ادبیات معاصر ایران دارد. در این مراسم که با حضور بهمن فرمان آرا، فرزانه طاهری و کیهان خانجانی برگزار شد، روایات، خاطرات و گریزهایی که بر کتاب شازده احتجاب نوشته شده است برای حاضران بازگو شد.

 

گلشیری در پشت چه کس پنهان می‌شد؟

در ابتدای امر، کیهان خانجانی نویسنده اهل گیلان که این روزها کتابش به چاپ چهارم رسیده است، از هوشنگ گلشیری گفت. خانجانی در مقاله‌ای بلند به ساختار ادبی کتاب شازده احتجاب ورود کرد و گفت: «گلشیری پسِ پشت کدام یک از شخصیت‌های شازده احتجاب پنهان شده است؟ هر نویسنده‌ای برای شخصیت پردازی باید در پوستین شخصیت‌های اثرش فرو شود و از چشم و ذهن و زبان و عمل و عکس‌العمل آن‌ها بگوید. پیدا شدن سایه نویسنده در متن شکست اوست. مقصود این بحث پنهان شدن نویسنده در پس و پشت برخی شخصیت‌ها است نه فرو شدن در پوستینشان. که یکی بحثی به نام شخصیت پردازی است و دیگری بحثی به نام لحن»
و در ادامه افزود: «نویسنده بلده کار محتوایش را از طریق لحن می‌گوید، در واقع نمی‌گوید و می‌گوید. بسیاری بر این مصراند که گلشیری در پسِ پشت شخصیت «مراد» پنهان است. یعنی چشمه لحن این کتاب از دیالوگ‌های مراد می‌جوشد. در واقع داستان این کتاب بحثی طبقاتی است و اضمحلال طبقه بالا دست قاجار در مقابل طبقه کارگر را بیان می‌کند.»

جایی که درد و دود هم‌آواز می شوند

خانجانی در ادامه کمی تخصصی‌تر به شخصیت شناسی کتاب ورود کرد: «هر نویسنده در پوستین همه شخصیت‌هایش می‌نگرد اما در قالب یکی یا برخی از شخصیت‌ها پنهان می‌شود. در واقع اگر شخصیت مراد شرط لازم در این اثر باشد، شرط کافی نیست. اما چه کسی می‌تواند شرط کافی باشد؟ معتمد میرزا، پدر فخرالنسا. همان شخصیتی که وقتی می‌بیند مردم از فرط تشنگی از خون الاغی مرده می‌نوشند و گندم را شازده‌ها و ملاها احتکار کرده‌اند جبه خلعتی را با قلمدان می‌دهد دست نوکران تا ببرند برای شازنده و خود به عزلتی می‌رود و برای چنین کاری هزینه‌ای بس گزاف می‌دهد. او که میرزا بود و با قلم و کاغذ و قلمدان سروکار داشت و برای تحمل درد دوران رو به دود تریاک می‌آورد و فقط کتاب می‌خواند»
او افزود: «ویژگی‌های گفته شده درباره معتمد میرزا ویژگی‌هایی که برخی از آن‌ها را راوی «بوف کور» داراست و برخی دیگر در آثار گلشیری ادامه می‌یابد.»
خانجانی سیر شخصیت شناسی داستان را اینگونه ادامه می‌دهد: «اما در باره فخرالنسا؛ او همچون پدر که از جبر زمان _مانند راوی بوف کور_ به تریاک پناه برد، به شراب پناه می‌برد. درحالی که طبیب مصرف شراب را برای فخرالنسا ممنوع کرده است، راوی شراب را به کام دختر معتمد میرزا می‌ریزد او می‌میرد و شازده در مقابل چشمان او با زن لکاته به معاشقه می‌پردازد. چنین است پایان میرزا بودن و اهل کتاب و قلم بودن در بوف کور و شازده احتجاب و تاریخ معاصر»

گلشیری؛ هم معتمد و هم میرزا!

نویسنده مجموعه داستان سپیدرود زیر سی و سه پل ادامه داد: «گلشیری را از پشت برخی از دیالوگ‌های کتاب بیرون بکشید تا شهادت دهد که او بوده است که کردارش را به معتمد میرزا داده و گفتارش را در دهان فخرالنسا گذاشته است. که گلشیری بوده که به دلیل گفتن همیشگی حقایق، در همه عمرش کناره گرفته است از اهل قدرت. او بوده که هم خواسته معتمد باشد و هم میرزا؛ معتمد میرزا نه معتمد النظام! و قطعاً باید هزینه داد در راه چنین صفت و لقبی»
خانجانی گفت: «شاید بتوان حدس زد که گلشیری شخصیت فخرالنسا را از روی کتاب خاطرات تاج السلطنه، دختر ناصرالدین شاه ساخته است. چراکه گلشیری بر اساس گفته خود تمام آثار آن دوره را مطالعه کرده است و تقریباً چیزی را از قلم نینداخته»

نابه‌هنگام آمدن و آن‌گاه نا‌به‌هنگام رفتن…

او افزود: «معاصریت یعنی نا‌بهنگامی. معاصر کسی است که به عمد عقب‌تر یا جلوتر از زمانه خویش ایستاده باشد و اینان جلوتر از زمانه خود بودند. شازده احتجاب نیز اثری معاصر است. اگر کسی در اوج مدرنیزاسیون فرمایشی دهه چهل با چنین نثر و شخصیت‌ها و فضایی به سراغ پایان دوران قاجار نمی‌رفت، گلشیری به عمد به عقب رفت. گلشیری معاصر بود، نابهنگام آمد، اثر نابهنگام نوشت و حتی به ناچار نابهنگام رفت»
نویسنده رمان بند محکومین اضافه کرد: «اما طرح یک پرسش؟! آیا گلشیری تحت تأثیر هدایت بوده است و شازده احتجاب تحت تأثیر بوف کور؟ شازده احتجاب تحت تأثیر بوف کور نیست بلکه کاملاً به استقبال بوف کور رفته است. نه فقط صنعت تلمیح که صنعت تضمین در این جا حاکم است. امکان ندارد گلشیری که قبل از شازده احتجاب مجموعه داستان مثل همیشه را منتشر کرده بود، گلشیری که معلم بود، گلشیری که کرم کتاب بود و گلشیری که در جمع جُنگِ اصفهان بود ندانسته باشد که موتیف هایی همچون، گل نیلوفر، انگشت بر دهان گذاشتن، دوگانه اثیری و لکاته، خنده، سرفه و غیره از مشخصه‌های برجسته بوف کور اند. گلشیری حتی به جنگ بوف کور نرفت بلکه به استقبال آن رفت، چراکه می‌توانست بسیاری از موتیف های اثر را حدف کند بی آن که ضربه‌ای به ساخت‌مایه شازده احتجاب وارد آید. شازده اححتجاب ادامه‌ی مستقل از بوف کور است؛ هم به لحاظ تلمیح، هم به لحاظ تاریخی و هم به لحاظ محتویی»
او افزود: «زمان حال بوف کور برابر است با دورترین فلاش بک‌های شازده احتجاب و دقیقاً در جایی که بوف کور تمام می‌شود شازده احتجاب آغاز می‌شود و تا ابتدای دوران پهلوی کش می‌آید. شازده احتجاب هم ادای دین است و هم سیر تکوینی بوف کور در داستان‌نویسی فارسی. شاید از آن رو بود که گلشیری همیشه می‌گفت: ما بر شانه پیشینیان ایستاده‌ایم»

موتیف‌های سه‌گانه

خانجانی در تحلیل محتویی قیاس بوف کور و شازده احتجاب اضافه کرد: «اما آن چه را که باید بر موتیف های گفته آمده توسط منتقدان افزود، سه چیز دیگر است: تریاک، شراب و سرفه. همان شرابی که هم در بوف کور پررنگ بود و هم در شازده احتجاب بر فخرالنسا حرام شده بود. اما چرا فخرالنسا دست از خوردن شراب بر نمی‌دارد؟ لذت ببرد، مرگش را پیش بیندازد، درد گذشته تا کنون را تاب آورد یا که درد سل را با درد دیگری فرو بنشاند و سرفه‌هایش را تسکین بخشد؟ موتیف دوم دود تریاک است. هم راوی بوف کور اهل تریاک است و هم معتمد میرزا. اینان چرا تریاک دود می‌کنند؟ آیا به دلیل همان دردهایی نیست که بشر هنوز چاره و دوایی برایش پیدا نکرده است و تنها داروی آن فراموشی بتوسط شراب و خواب مصنوعی به وسیله افیون و مواد مخدره است؟ ولی افسوس که تأثیر این داروها موقت است و به جای تسکین پس از مدتی به شدت درد می‌افزاید»

سرفه‌هایی در سلسله یک درد

او اضافه کرد: «و اما موتیف سوم، سرفه است که در شازده احتجاب بسامد آن نسبت به کلمه خنده بسیار بیشتر است. و در بوف کور نیز خنده‌های خشک در طول متن تبدیل به سرفه‌های خشک می‌شوند. در انتهای بوف کور تمام شخصیت‌ها بدل به یک شخصیت می‌شوند لذا این سرفه‌ها ازآنِ همه آن‌ها خواهد بود. این سلسله سرفه‌ها چنان است که در شازده احتجاب نیز ادامه می‌یابد و عجیب است که فقط کسانی که به صورت سببی و نسبی به خاندان شازدگان متصلند سرفه می‌کنند نه رعایا. در داستان رعیت سرفه نمی‌کنند، اما سرفه‌های آنان از چیست؟ پاسخش حیرت انگیز است که در اثری همچون شازده احتجاب با این حجم موجز ۶۰ بار کلمه سرفه تکرار شده است. این موتیف در متن تبدیل به محتویی پربحران و پرآشوب می‌شود. آنان سمی موروثی، خفگی موروثی و آلودگی موروثی را با سرفه از خود بیرون می‌ریزند زیرا نکبتی که خود به وجود آورده‌اند گریبان خودشان را گرفته است. اما در این میان کسی با این سرفه‌ها خون بالا نمی‌آورد و نمی‌میرد الا فخرالنسا چراکه آنان با عفونت آفریده خود خو گرفته‌اند و از این سرفه‌ها کسی خفه می‌شود که خو نگیرد»
خانجانی ادامه داد: «این دو اثر ادبی _ تاریخی با این که سوژه‌ها و ماجراهایی دور از خوانندگانشان داشته‌اند سبب همذات پنداری‌شان شده و شخصیت‌هایشان به یادگار مانده‌اند. زیرا تاریخ ایران به ویژه تاریخ معاصر سرشار از خفگی و سرفه‌های ناشی از خفگی بوده است. مثلاً احمد محمود که خود دوگانه بلورخانم و سیاه چشم را در ادامه منطقی بوف کور و شازده احتجاب در ساحت رئالیستی پی گرفت، به یاد آورید؛ لوله اکسیژن بر دهان، خودکار در دست راست، سیگار در دست چپ و این دیالوگ بغض آور و ماندگارِ سرشار از خفگی احمد محمود که می‌گفت: این سیگار آخر مرا می‌کشد اما باز هم می‌کشم»

بدل به آن چه می‌شوی که می‌سرایی

این نویسنده افزود: «ادبیات معاصر ایران سرشار بوده است از انواع خفگی. یا خفگی که بر آثار اعمال می‌شده است و در قالب سانسور و خودسانسوری خودش را نشان می‌داده، یا خفگی که بر نویسندگان فشار می‌آورده و مرگ آنان را به بهایی اندک رقم می‌زده است و یا خفگی که برای رهایی از خفگی بزرگ‌تر، خود نویسندگان بر خود اعمال می‌کردند. این خفگی مسری است؛ زیرا گاه از طریق جامعه و حاکمان بر نویسندگان اعمال می‌شده است، گاه از طریق نویسندگان به شخصیت‌های آثار و گاه متقابلاً از طریق شخصیتی آثار بر نویسندگان. پس عجیب نیست که گلشیری می‌گوید پس از نوشتن شازده احتجاب آنقدر سرفه می‌کردم که مطمئن شدم سل گرفته‌ام. گلشیری درست تشخیص داده بود. سرفه‌های فخرالنسا مسری بود، آن سرفه‌های ریشه دار در عفونت دوران در فخرالنسا بدل به سل شد و در گلشیری بدل به برونشیت. با این حال پر بیراه نبود که شاگردش کوروش اسدی که سال‌ها بعد از خفگی دوران به خفگی خودخواسته پناه برد بر مزار استاد با حالی نزار ‌به‌زار بنالد و بگرید و بگوید: گلشیری نه دو ماه، که تمام ۲۱ سال آخر هستی‌اش را در محاصره عفونت قدم زد، در میان چرک‌دان زیبایی را ستود و مدام عفونت را پس داد. مرگ او کابوسی است که سال‌ها رهایمان نخواهد کرد.

توفیق مکرر، سبب صبر گلشیری نمی‌شد

در ادامه فرازنه طاهری، همسر هوشنگ گلشیری از شازده احتجاب گفت: «از من خواستند از خاطرات اولین چاپ شازده احتجاب بگویم اما خب من در آن زمان دبستانی بودم و قطعاً خاطره چندانی از اولین چاپ کتاب ندارم. اولین خاطره من از شازده احتجاب به دوران دبیرستان برمی گردد که من پس از مطالعه کتاب چیزی از آن نفهمیدم تا این که بعدها فیلم کار را در سینما بهمن دیدم و این موضوع بسیار به فهم اثر کمک کرد»
او افزود: چیزی که گلشیری را بسیار آزار می‌داد اصرار به سخن درباره شازده احتجاب بود. گلشیری در هیچ سبکی که در آن توفیقش مکرر می‌شد صبر نمی‌کرد و مدام شیوه‌اش را تغییر می‌داد اما این موضوع از دید بسیاری مغفول می‌ماند. ما در کتابی که (همراه با شازده احتجاب) راجع به شازده احتجاب نوشتیم سعی کردیم تا هر اثر و دست نوشته‌ای که توسط خود گلشیری یا دیگران راجع به شازده احتجاب نوشته شده را جمع آوری و روایتی درست از آن را ثبت کنیم.

گلشیری به روایت زندان و سینما

سخنران بعدی مراسم بهمن فرمان آرا، کارگردان فیلم شازده احتجاب بود. او که فیلمنامه اثرش را با الهام از کتاب گلشیری نوشته است در وصف هوشنگ گلشیری گفت: «من زمانی که برای اولین بار کتاب شازده احتجاب را خواندم بدون آن که بدانم هوشنگ گلشیری دقیقاً کجاست می‌دانستم که گلشیری دوستی به نام محمد حقوقی دارد و پس از سفر به اصفهان توانستم از روی دفترچه تلفن هتل محل اقامتم نشانی محمد حقوقی را پیدا کنم. پس از دیدار حقوقی متوجه شدم که عصر همان روز تعداد زیادی از فعالان فرهنگی به دیدار حقوقی می‌آیند و گلشیری هم در میان آن‌ها بود. در این مجلس یک هیات سی نفره نشسته بودند و در رأس این مجلس هم گلشیری جلوس کرده بود. آن جلسه بیشتر شبیه محاکمه بود تا آشنایی با کسی. فردای آن روز یک جلسه خصوصی‌تر برگزار کردیم و این شد شروع آشنایی من با گلشیری. پس از آن هوشنگ گلشیری مجوز محضری ساختن فیلم از کتابش را بدون دریافت حتی یک قرآن به من داد. بعدها خیلی با هم راجع به فیلمنامه صحبت می‌کردیم و در خلال بحث‌ها متوجه شدم او خیلی از من ناراحت شده بود چراکه یک بار به او گفته بودم شازده احتجاب بیشتر از آن که یک اثر ادبی باشد اثری سینمایی است. همین موضوع دستمایه گلشیری شد تا بعدها اثر دیگرش را به من تقدیم کند و به من بگوید: حال اگر می‌توانی یک فیلم از این بساز»
او افزود: «زمانی که من فیلم را می‌ساختم هوشنگ گلشیری در زندان بود. و روزی که قرار بود فیلم را در جشنواره اکران کنم، روز قبلش هوشنگ آزاد شد. در روز اکران وقتی من بر صحنه حاضر شدم تا عوامل فیلم را معرفی کنم، خطاب به حضار گفتم اجازه دهید تا کسی را به شما معرفی کنم که بدون او فیلم هیچ گاه ساخته نمی‌شد. بعد از این که من گلشیری را در بالکن سینما معرفی کردم همه حاضران حدود پنج دقیقه او را ایستاده تشویق کردند و وقتی که هیات داوران جشنواره با این صحنه رو به رو شدند از من می‌پرسیدند که چه شده؟ و من توضیح دادم که نویسنده کتاب، تازه دو روز است که از زندان آزاد شده است»

آخرین ققنوس بر شانه‌های راوی «شازده احتجاب»

در ادامه نیز لیلا حسین زادگان، مدیر روابط عمومی نشر ققنوس از شازده احتجاب گفت: «چیزی که همیشه برای من جالب توجه بوده این است که نشر ققنوس در سال ۵۶ تأسیس می‌شود و درست یک سال بعد یعنی سال ۵۷ کتاب شازده احتجاب در نشر ققنوس به چاپ می‌رسد»
او ادامه داد: «من همیشه از پدرم می‌پرسیدم که چطور ممکن است جوانی ۲۱ ساله که از تاریخ تأسیس انتشاراتش تنها یک سال می‌گذرد کتاب مهمی همچون شازده احتجاب را چاپ می‌کند؟ گویا در آن زمان، محمدعلی سپانلو، کتابش با عنوان منظومه خاک را به نشر ققنوس داده بود و به دلیل ارتباطی که با هوشنگ گلشیری داشته نشر ققنوس را به ایشان پیشنهاد کرده بود که بر همین اساس در همان سال قراردادی بین هوشنگ گلشیری و نشر ققنوس منعقد می‌شود که بر اساس آن امتیاز چاپ کتاب‌های گلشیری به نشر ققنوس واگذار می‌شود اما به دلیل مصادف شدن آن زمان با وقوع انقلاب، کتاب شازده احتجاب تنها کتابی از گلشیری است که با طرح جلد آیدین آغداشلو از گلشیری در نشر ققنوس منتشر می‌شود»
حسین زادگان ادامه داد: «با وقوع انقلاب تب کتاب‌های ادبی تا حدودی فرونشست و اقبال به کتاب‌های سیاسی اجتماعی افزایش یافت. این موضوع باعث شد که کتاب‌هایی مانند شازده احتجاب سال‌ها مسکون بمانند و دیده نشوند. کما اینکه شازده احتجاب از همه لحاظ کتاب متفاوتی در زمانه خودش بود زیرا زمانی که هزینه طراحی کتاب‌ها مثلاً ۵۰ تومان بود برای طراحی این کتاب مبلغی بسیار بیشتر به طراح جلد (حدود هزار تومان) پرداخت شده بود»

در این مراسم کوروش رنجبر و جمعی از اساتید ادبیات دانشگاه گیلان نیز حضور داشتند.

(۰)(۰)


کد مطلب: 211696
تاریخ: ۲۶ مهر ۱۳۹۷

۱) نظراتی که موجب توهین، هتاکی و افترا نسبت به اشخاص حقیقی و حقوقی است منتشر نخواهد شد.
۲) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید.

گزارش تصویری

گزارش تصویری کارگاه آشنایی با سواد مالی در رشت

گیل نگاه/پویا بصیری: کارگاه آموزش سواد مالی ویژه جوانان صبح امروز با مشارکت معاونت جوانان وزارت ورزش و جوانان و استانداری گیلان در مرکز اموزش و توسعه سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان برگزار شد.      …

گزارش تصویری اجرای تئاتر شازده کوچولو در مجموعه خاتم الانبیاء رشت

گیل نگاه/مائده سیدی: تئاتر شازده کوچولو  عصر امروز در سالن وارش خاتم الانبیاء رشت اجرا شد.                            

گزارش تصویری اختتامیه مرحله منطقه ای مناظره دانشجویان ایران با قهرمانی نماینده گیلان

گیل نگاه/مائده سیدی: مراسم اختتامیه مرحله منطقه ای هفتمین دوره مسابقات ملی مناظره دانشجویان استان گیلان (منطقه شمال و شمال غرب کشور) با حضور رییس سازمان دانشجویان کشور، رییس دانشگاه پیام نور گیلان، رییس جهاد دانشگاهی گیلان، مشاور…