گفت‌و‌گوی گیل نگاه با دکتر بهرام امیراحمدیان:
چاپ
گیل نگاه/ گروه بین الملل: عید نوروز همواره به عنوان میراث مشترک معنوی میان کشورهای حوزه فرهنگی ایرانی شناخته می شد و همین استمرار و استقبال باعث شد در سال 1388 یونسکو آن را به عنوان میراث معنوی به ثبت جهانی برساند و کمی بعد در اسفند همان سال مجمع عمومی سازمان ملل به پیشنهاد جمهوری آذربایجان روز 21 مارس را به عنوان روز جهانی نوروز به رسمیت شناخت و از آن به بعد بود که این مقوله فرهنگی توجه صاحب نظران و تصمیم سازان روابط خارجی در بیش از هفده کشور جهان که نوروز در آن مرسوم است را به خود جلب کرد. مساله ای که زیر مجموعه دیپلماسی فرهنگی قرار می گیرد. در گفت و گوی گیل نگاه با دکتر بهرام امیراحمدیان، استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران و کارشناس روابط بین الملل بویژه در حوزه آسیای میانه که پژوهش و تالیفات زیادی در زمینه نوروز انجام داده است، به بررسی جایگاه «نوروز» در عرصه دیپلماسی فرهنگی و عملکرد دستگاه های اجرایی کشور در این رابطه پرداخته شده است. همچنین بررسی ویژگی های مشترک فرهنگی میان ملل مختلف نیز از دیگر موضوعات مطرح شده در این گفتار است که می تواند به تصمیم سازان این عرصه برای اتخاذ دیپلماسی موثر و مفیدتر کمک کند:   چه ارزش های مشترکی در نوروز میان کشورهای مختلف وجود دارد ؟ نوروز از معدود آیین هایی است که در آن رابطه انسان و طبیعت و پاسداری از محیط زیست متجلی می شود. آیین های نوروزی آن چنان در دل مردم نشاط می آفریند که از گذشته ی دور تا کنون نه تنها از بین نرفته بلکه بر شکوه آن افزوده شده است . کمتر آیینی را می توان یافت که ضمن برخورداری از جنبه های مردمی توانسته باشد بر روح و جان مردم ریشه دواند. آیینی است توحیدی که هم ویژگیهای مردمی و انسانی در آن وجود دارد و هم آیین دینی و مذهبی پنداشته می شود. این آیین ها که از دوره باستان وارد قلمرو امپراتوری ایران شد، پس از اسلام نیز به حیات روحانی خود ادامه داد. در آن دوره هر آنچه روشها، باورها و آیینهایی که مخالف با اندیشه های اسلامی بود، در قلمرو خود منسوخ شد. ولی نوروز با تمام قدرت خود ماندگار شد. راز این ماندگاری چیزی نبود جز ویژگیهای آیینی آن که مظاهر شرک و بت پرستی در آن نبود. هر چند سرزمین ایران سرزمین بت پرستی نبود. اینجا سرزمین توحیدی بود. آیین نوروزی سپاسگزاری به درگاه یزدان به پاس نعماتی است که در اختیار انسان گذاشته شده است . با نگاهی به آیین های نوروز از جمله چارشنبه آخر سال ، سفره هفت سین ، مراسم تحویل سال ، دید و بازدیدهای نوروزی ، اهدای عیدیانه ، و مراسم سیزده بدر، همه به نحوی با روابط انسان و طبیعت و روابط بین انسانهاست . در مراسم نوروز سبزکردن گندم در یک بشقاب جزو سنت معمول است که در تمام کشورهایی که در حوزه نوروز قرار دارند بدون هیچ گونه تفاوتی انجام می گیرد. سبزی گندم نشانه احترام به طبیعت و رستنی است . از طرفی گویای این واقعیت است که برای پاسداری از نعمات الهی باید آن را عزیز داشت . در آیین زرتشت آمده است که «هر کس که گندم می کارد راستی می افشاند». زحماتی که دهقان برای رویاندن گندم می کشد عبادت شمرده می شود. جایگاه نوروز به عنوان یک مولفه فرهنگی را در هم گرایی منطقه ای چگونه ارزیابی می کنید؟ مولفه های فرهنگی در درون یک منطقه همگن از نظر سابقه تمدنی می تواند به کار گرفته شود. برای نمونه می توان به کریسمس و عید پاک و ژانویه اشاره داشت که در همه کشورهای مسیحی تقریبا شامل همه مذاهب مسیحیت، بطور گسترده جشن گرفته می شود و نماد تقویم آنها نیز بر این مبنا استوار است. حوزه ای که آن را حوزه نوروز نام می نهیم، در عین کثرت دارای وحدت است. این حوزه چند ویژگی مشترک دارد. همه آنها جزو کشورهای اسلامی هستند (بدین معنی که بیش از نیمی از جمعیت آنها را مسلمانان تشکیل می دهد).  همه این کشورهای در منطقه کم آب کره زمین واقعند (اهورمزدا سرزمین مرا از خشکسالی در امان نگهدارد). در این سرزمینها آب نماد پاکی است و حرمت دارد. زکات آب گوارا وضوست(پیامبر گرامی اسلام). هر کس در آب تف بیاندازد گناهکار است(زرتشت). چون این رویداد(آیینهای نوروزی) از وحدت برخوردار است و همگان آن را به عنوان نماد فرهنگی ارزشمند قلمداد می کنند و از بار ارزشی یکسانی در آمیختگی ملی و دینی یکسانی برخوردار است، دارای ظرفیت و توان پیوند دهندگی است. این عنصر ارزشمند به عنوان ابزاری کارا در همگرایی منطقه یی می تواند بکار گرفته شود. همه کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، عضو شانگهای (4 کشور آسیای مرکزی)، 10 کشور از کشور عضو سازمان همکاری های اسلامی در حوزه فرهنگی این رویداد واقع شده اند که خود پتانسیل معنی داری برای توسعه همگرایی منطقه ای است. گستره کشورهایی که نوروز را جشن می گیرند چگونه است و چه نقشی در همگرایی کشورهای غیر فارسی زبان دارد؟ نوروز از سین کیانگ و آسیای مرکزی در شمال شرق تا دامنه های شمالی قفقاز بزرگ در شمال و آسیای صغیر در شمال غربی را شامل می شود که دور تا دور ایران زمین را به عنوان خاستگاه تمدن ایرانی در بر می گیرد. این آیین کهن و ارزشمند با جشن ها و مراسم ارزشمند علاوه بر ایران زمین و ایرانی تباران، قلمرو بزرگی از جغرافیای ترک تباران را در بر می گیرد. در جمهوری های ترک زبان آسیای مرکزی(قرقیزستان، ترکمنستان، قزاقستان و ازبکستان) و استان سین کیانگ در غرب چین با شکوه تمام برگزار می شود. ترکمنها، ازبکها، قره قالپاقها، قزاقها و قرقیزها، آذریها، ترکهای شمال قفقاز از جمله ترکهای دربند در داغستان کردهای ترکیه ، عراق و سوریه و تاتها و تالشها و بلوچهای پاکستان و آسیای مرکزی، و ترکهای آناتولی همه در باور به این آیین شکوهمند در برگزاری آن با هم سهیمند و از مراسم «میر نوروزی » در قزاقستان تا کردستان عراق ، تا سبز کردن گندم در تمامی این گستره عظیم تا پختن سمنو در جای جای این قلمرو در پیشباز به نوروز باستانی و عید نوزایی طبیعت و دگرگونی جان و تن نبات و جماد به هم می پیوندند و تازه می گردند. این ویژگی های رحمانی و الهی و فرهنگی و خدایی ، راز ماندگاری این سنت از پیش از اسلام تا همین امروز و سالها و دهه ها و سده های آینده است که آیینها، سنتها، باورها و جشنهای آن سرشار از معنویت و نوع دوستی و شکران نعمات الهی و دوستی و مهربانی و احترام به هم نوع و زدودن کدورتها و پاک و تازه گردانیدن دلها و الهی شدن قلبهاست . بی جهت نیست که سازمان ملل متحد به پیشنهاد ایران در پی کوشش برای جهانی کردن این میراث مشترک بشری است . بهرام-امیراحمدیاننهادهای فرهنگی مثل رایزنی های فرهنگی از جمله متولیان تقویت روابط فرهنگی با کشورهای منطقه هستند. به اعتقاد شما آیا آنها در انجام مسوولیت هایشان موفق بوده اند؟ متاسفانه به جهت ساختار سازمانی و ترکیب نیروی انسانی، رایزنی های فرهنگی از کارایی لازم برخوردار نبوده اند و نخواهند بود. با توجه به عملکرد ضعیف آنها، تغییر ساختار و حتی حذف آنها می تواند مفید تر از وضعیت موجود باشد. آنها عمدتا توانایی توسعه حوزه نفوذ فرهنگی ایران را نداشته اند. با وجود پیشرفتهای شگرف و قابل توجه جمهوری اسلامی ایران در عرصه های علم و فرهنگ و تکنولوژی و تبدیل شدن به قدرت منطقه ای، این رایزنی ها در شناساندن این ظرفیتها اقدامی چشمگیر صورت نداده اند و مردم منطقه با توانهای ایران به اندازه کافی آشنا نشده اند. ارگان های رسانه ای در کشورهای دیگر چگونه عمل کرده اند؟ نمایندگی رسانه های کشور نیز در همین زمینه فعالیت قابل توجهی نداشته اند. این نمایندگی ها (مانند رایزنی فرهنگی) عمدتا در کانال فعالیت های مذهبی حضور داشته اند و از آنجا که به جز برخی کشورهای معدود که داری جمعیت شیعه مذهب هستند، در اکثر کشورهای منطقه که مسلمانان اهل تسنن هستند فعالیت مذهبی این رایزنی ها در آنجا نمی توانسته جذاب باشد. انحلال و تغییر ساختار آنها و سپردن امور به وزارت امور خارجه می تواند مفید باشد. برخی اقدامات صورت گرفته در سال های اخیر در راستای دیپلماسی فرهنگی از جمله ثبت جهانی نوروز در سازمان ملل و برگزاری جشن جهانی نوروز را چگونه ارزیابی می کنید؟ همان طور که می دانید آیین و رسوم نوروز به عنوان میراث معنوی جهانی و نماد فرهنگ صلح در سال 1388 در سازمان یونسکو و در سال 1389در مجمع سازمان ملل به ثبت رسید. هم چنین اولین جشن جهانی نوروز در ایام نوروز 1389در تهران برگزار شد. جلال طالبانى، رییس جمهور عراق، امام على رحمان، رییس جمهور تاجیکستان، حامد کرزاى، رییس جمهور افغانستان و قربانقلى بردى محمداف، رییس جمهور ترکمنستان در جشنى که روز شنبه هفتم فروردین ماه 89  به مناسبت نوروز در کاخ سعدآباد تهران برگزار شد حضور پیدا کردند. این خود می رساند که تا چه حد این جشن برای روسای جمهور و به تبع آن برای ملتهای منطقه از اهمیت خاصی برخوردار است. به نبال این رویداد مهم تاریخی دولت ایران تصمیم گرفت دومین جشن جهانی نوروز را باشکوه تر برگزار کنند. مراسم افتتاحیه دومین جشن جهانی نوروز روز یکشنبه 7 فروردین 1390 با حضور روسای جمهور ایران، تاجیکستان، عراق، افغانستان و ترکمنستان، معاون اول، رییس دفتر و مشاور ارشد رییس جمهور کشورمان و نیز رییس مجلس پاکستان، معاون رییس جمهور زنگبار، معاونین نخست وزیران ترکیه و آذربایجان، وزرای خارجه لبنان و عمان، وزیر بهداشت، رفاه و خانواده هند، وزیر فرهنگ قرقیزستان، معاون رییس مجلس قزاقستان، دبیرکل اکو و سفرای ازبکستان سنگاپور در محل حافظه سعدآباد تهران برگزار شد. همه این اقدامات توانسته است نقش ارزشمندی در ارتقاء جایگاه فرهنگی ایران در منطقه و جهان داشته باشد. بطوری که در تقویم سازمان ملل نوروز به عنوان یک رویداد تاریخی و ملی ایرانی گرامی داشته می شود. آیا در ایران و در مقایسه با دیگر کشورهای منطقه به اهمیت دیپلماسی فرهنگی از جمله نوروز توجه شده است؟ در ایران توجه کافی به نوروز آن گونه که انتظار می رفت صورت نگرفته است. نوروز می تواند و ظرفیت آن را دارد که به عنوان عنصر اساسی دیپلماسی فرهنگی کشور در چارچوب دیپلماسی عمومی، در ارتقای جایگاه فرهنگی و سیاسی ایران در همه کشورهای حوزه نوروز بکار گرفته شود. نکته قابل تامل آن است که در راستای این دیپلماسی ابتدا باید در داخل کشور وحدت رویه ایجاد شود. بدون وجود این وحدت در داخل که سیاست داخلی است، سیاست خارجی کارا و توسعه گرا فراهم نمی شود. عده ای در داخل  در راستای حذف نوروز فعالیت هایی صورت دادند اما هرگز نتیجه نگرفتند. برخلاف کشورهای تازه استقلال یافته شوروی که نوروز در انها به صورت یک جشن دولتی و در محدوده زمانی یک یا دو روز جشن گرفته می شود، در ایران به عنوان خاستگاه این آیین ها، این جشن ملی است و به مردم تعلق دارد و در بین خانه ها جشن گرفته می شود. بنابراین برای احترام به سنن ملی باید آن را تقویت کرد و برای ارتقاء جایگاه ایران در محیط بین الملل باید به نمادهای فرهنگ ایرانی، شامل نوروز اهمیت بسیار قایل شد.  

به اشتراک بگذارید:

نظر شما:

security code